piątek, 22 kwietnia 2016

Autor posta: Jewish Committee TAGI: | 12:19 Brak komentarzy
W ramach projektu MEZUZA zorganizowaliśmy kilka wydarzeń edukacyjnych i kulturalnych, które miały przypomnieć mieszkańcom miasta o tarnowskich Żydach. Jednym z ciekawszych działań była wystawa „Zapomniane archiwum”, którą można było zobaczyć w 20 tarnowskich szkołach i instytucjach kultury od listopada 2015 r. do kwietnia 2016 r. Wystawa ma formę biurka wypełnionego kopiami dokumentów, które opowiadają o dziejach tarnowskich Żydów i ich chrześcijańskich sąsiadów. Jest to wystawa „samoobsługowa” – każdy zainteresowany może samodzielnie wybierać, przeglądać i czytać dokumenty. Dzięki wystawie tarnowianie mogli zbliżyć się do dawnych żydowskich mieszkańców miasta, poznać losy konkretnych osób, dowiedzieć się jak wyglądało ich codzienne życie oraz to w czasie niemieckiej okupacji.
Fot. N. Gancarz, 2014 r.
Biurko z dokumentami można było zobaczyć w 2014 r. w podcieniach tarnowskiego rynku, wówczas stanowiło ono element towarzyszący wystawie „Byliśmy”, przygotowanej wspólnie przez Biuro Wystaw Artystycznych w Tarnowie i Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Ekspozycja, która była prezentowana w szkołach została uzupełniona o nowe dokumenty i konspekty zajęć dla nauczycieli, którzy przeprowadzili lekcje w oparciu o prezentowane archiwalia.
W „Zapomnianym archiwum” znaleźć można spis kilkuset żydowskich sklepów, punktów usługowych, fabryk i zakładów przemysłowych działających w Tarnowie do II wojny światowej, który w 1926 r. umieścił w przewodniku dla kupców Jerzy Turek[1]. Jako przykład wskazać można drukarnię Izaaka Engelberga mieszczącą się przy Lwowskiej 14, intlorigatornię Simona Beitscha przy Bernardyńskiej 11, gorseciarnię Goldsteina przy Placu Sobieskiego 2, czy sklep z towarami kolonialnymi Fausa Lebera przy Goldhammera 7. W Tarnowie działały żydowskie kawiarnie, z których jedną prowadził Adolf Kiersch na Placu Sobieskiego, a drugą Pinkas Kleinman przy Wałowej 45 oraz gospody -„Golemowa” przy ul. Krótkiej 4 oraz Mozesa Barona przy Nowej 8. O tym jak wielu Żydów oferowało swe usługi w Tarnowie świadczy liczba 189 żydowskich krawców, których w swoim informatorze wymienia Jerzy Turek[2].
W informatorze znaleźć możemy również informacje o kilku żydowskich szkołach działających na terenie Tarnowa oraz żydowskich klubach sportowych. Jak podaje autor przewodnika w 1926 r. Stowarzyszenie sportowe „Samson” zrzeszało 400 członków i posiadało własne boisko sportowe przy ulicy Seminarskiej oraz plac tenisowy przy ul. Piłsudskiego. W Tarnowie działał również Żydowski Klub Sportowy „Makkabeusz” oraz Stowarzyszenie sportowe „Hagibor”.
„Informator” jest cennym źródłem wiedzy na temat działających przed wojną w Tarnowie żydowskich organizacjach politycznych. Jerzy Turek wymienił wśród nich Żydowski Związek Robotniczy (Bund), Organizację Hitachddut, Partję Robotniczą „Poalej Sjon”, Organizację „Mizrachi”, Organizację Syjonistów Ogólnych a także organizację ortodoksyjną - Szlome Emune Isrel. W publikacji znalazły się również informacje o żydowskich organizacjach edukacyjnych i dobroczynnych, z pośród których warto wspomnieć Stowarzyszenie Kobiet ortodoksów „Bajs Jakob”, Bractwo rytualno-pogrzebowych „Chewra Kadischa”, Stowarzyszenie Doraźna pomoc bezrobotnym Żydom czy Stowarzyszenie „Rodfaś Zduke” – Doraźna pomoc biedakom. Stowarzyszenie „Bikur-Cholim” oferowało bezpłatną pomoc lekarską i wydawanie leków, a „Hachnusath-Kaly” działało na rzecz wyposażenia dziewcząt.
W szufladach „Zapomnianego archiwum” znajdują się również przedwojenne świadectwa szkolne z pięknymi zdjęciami uczniów I Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie oraz III Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza, z których możemy wyczytać ich oceny, a z Protokołów egzaminów dojrzałości dowiedzieć się jakie tematy wybrali na maturze. Wykaz profesorów i wychowanków I Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie poległych, pomordowanych i zaginionych w II wojnie światowej opisuje tragiczną śmierć młodych uczniów, których świadectwa czytaliśmy i ich nauczycieli zamordowanych w czasie holokaustu.
Wiele dokumentów prezentowanych w ramach wystawy dotyczy zagłady tarnowskich Żydów, zostały one udostępnione dzięki uprzejmości Muzeum Okręgowego w Tarnowie oraz Archiwum Narodowego w Krakowie. W szufladach biurka znajduje się między innymi szczegółowy wykaz sprzętów zabranych z mieszkań żydowskich, niemieckie kwestionariusze dotyczące żydowskich mieszkań. Jednymi z najcenniejszych dokumentów prezentowanych w ramach wystawy są pisma nadsyłane a tarnowskich zakładów przemysłowych, fabryk i sklepów z prośbą o wydanie przepustki do pracy dla Żydów mieszkających w getcie. Dzięki tym dokumentom możemy poznać imiona i nazwiska wielu osób, które zostały zamordowane w czasie holokaustu. Jednymi z najbardziej poruszających dokumentów są protokoły spisane przez ocalonych z zagłady Żydów tuż po wojnie w siedzibie Gminy Żydowskiej w Tarnowie przy ul. Goldhammera 1. Dotyczą one pomordowanych krewnych i przyjaciół.
W ramach wystawy obejrzeć można również szereg archiwalnych zdjęć przedwojennego Tarnowa i wiele innych cennych dokumentów.
Organizatorkami wystawy są Kamila Jasiak i Katarzyna Górowska.



***
Wykaz kopii dokumentów prezentowanych w ramach wystawy „Zapomniane archiwum”:

1. Fragment katalogu klasowego - protokół uwalniania uczniów szkół średnich z opłaty szkolnej, 1933 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/34),
2. Świadectwo dojrzałości Tadeusz Marja Kantor, czerwiec 1933 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
3. Protokół egzaminu dojrzałości – Tadeusz Marja Kantor, czerwiec 1933 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/55),
4. Protokół egzaminu dojrzałości – Aaron Alcher, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/34),
5. Protokół egzaminu dojrzałości – Juda Weiss, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/34),
6. Świadectwo dojrzałości oraz protokół egzaminu dojrzałości – Juda Lieber Propper, czerwiec 1933 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
7. Świadectwo dojrzałości oraz protokół egzaminu dojrzałości – Karol Nussenfeld, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
8. Świadectwo dojrzałości – Anszel Isler, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
9. Świadectwo dojrzałości – Abraham Keil, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
10. Świadectwo dojrzałości – Abraham Renner, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
11. Świadectwo dojrzałości – Stanisław Rubin, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
12. Świadectwo dojrzałości – Samuel Spiro, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
13. Świadectwo dojrzałości – Abraham Wurzel, maj 1931 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
14. Świadectwo dojrzałości – Maksymilian Bleichfeld, maj 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
15. Świadectwo dojrzałości oraz protokół egzaminu dojrzałości – Oswald Pomeranc, maj 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
16. Świadectwo dojrzałości oraz protokół egzaminu dojrzałości – Szymon Gelb, maj 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
17. Świadectwo dojrzałości – Baruch Gelbwachs, czerwiec 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
18. Świadectwo dojrzałości oraz protokół egzaminu dojrzałości – Henryk Keil, czerwiec 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
19. Świadectwo dojrzałości – Saul Wachtel, czerwiec 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
20. Świadectwo dojrzałości – Chaim Waismann, czerwiec 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
21. Protokół z egzaminu dojrzałości – Leib Leopold Fleischer, czerwiec 1933 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
22. Fragmenty protokołów z pisemnych egzaminu dojrzałości, maj-czerwiec 1932 (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
23. Fragmenty protokołów z pisemnych egzaminu dojrzałości, maj-czerwiec 1933 (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, I Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/54),
24. Wykaz profesorów i wychowanków poległych, pomordowanych i zaginionych w II wojnie światowej (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Komitet Organizacyjny Absolwentów I Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/306/1, s. 30-4-),
25. Profesorowie i wychowankowie – Żydzi, którzy zginęli w okresie zagłady Żydów (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Komitet Organizacyjny Absolwentów I Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/306/1, s. 58-60),
26. Biografie profesorów i wychowanków, którzy zginęli podczas II wojny światowej (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Komitet Organizacyjny Absolwentów I Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/306/1, s. 62-65, 69, 77, 79, 97-99),
27. Tableau 1930 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Komitet Organizacyjny Absolwentów I Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/15),
28. Książka ogłoszeń dla uczniów z lat 1929-33 – fragmenty (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Komitet Organizacyjny Absolwentów I Gimnazjum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie, sygn. 33/188/13)
29. Świadectwo – Roman Singer, czerwiec 1935 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
30. Świadectwo – Leon Feldbaum, grudzień 1938 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
31. Świadectwo – Benzion Lipiner, grudzień 1938 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
32. Świadectwo – Jakób Schwarzmann, czerwiec 1932 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
33 .Świadectwo – Chiel Lieferaut, czerwiec 1907 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
34. Świadectwo – Leon Leibel, czerwiec 1901 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
35. Zawiadomienie szkolne – Mojżesz Faber, listopad 1913 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
36. Świadectwo – Leopold Mondschein, listopad 1900 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/68),
37. Świadectwo dojrzałości – Czesław Gogola, czerwiec 1935 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/69),
38. Świadectwo dojrzałości oraz protokół egzaminu dojrzałości – Władysław Marjan Cholewa, czerwiec 1935 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/69),
39. Protokół egzaminu dojrzałości – Franciszek Franczyk, czerwiec 1935 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/69),
40. Protokół egzaminu dojrzałości – Jan Wincenty Gradziel, maj 1935 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, III Gimnazjum im. A. Mickiewicza w Tarnowie, sygn. 33/190/69),
41. Fotografie (8 sztuk) osób z okresu wojny (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Starostwo Powiatowe w Tarnowie, sygn. 33/12/8),
42. Księga szkolna – Chaim Eisenbach, Jakób Feldcher, Josef Biberstein, Emil Goldberg, Franciszek Łącki, Benjamin Rozenberg, Dawid Fisch, Nussen Neufeld, rok szkolny 1918/1919 (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Czackiego w Tarnowie, sygn. 33/363/34),
43. Księga szkolna – Natan Kleinhandler, Aron Pelikant, rok szkolny 1916/1917 (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Czackiego w Tarnowie, sygn. 33/363/32),
44. Strona tytułowa katalogu klasowego wraz z wykazem klasyfikacyjnym 1918/1919 (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Szkoła Podstawowa im. Tadeusza Czackiego w Tarnowie, sygn. 33/363/32, 34),
45. Zeznania świadków w Radzie Żydowskiej w sprawie pomordowanych osób i całych rodzin (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Starostwo Powiatowe w Tarnowie, sygn. 33/13/49),
46. Wybrane reklamy z lat 1906-1916 z Kalendarza „Tarnowianin” (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie, Biblioteka),
47. Akt zgonu – Abraham Goldman, sierpień 1916 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie Akta Stanu Cywilnego Izraelickiego Okręgu Metrykalnego w Tarnowie, Księga zgonów 1916, sygn. 33/276/87),
48. Akt urodzenia – Rózia Haller, kwiecień 1914 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie Akta Stanu Cywilnego Izraelickiego Okręgu Metrykalnego w Tarnowie, Księga zgonów 1916, sygn. 33/276/82),
49. Akt urodzenia – Herman Brandstädter, luty 1904 (Archiwum Narodowe w Krakowie Oddział w Tarnowie Akta Stanu Cywilnego Izraelickiego Okręgu Metrykalnego w Tarnowie, Księga zgonów 1916, sygn. 33/276/18).








[1] Zob. Informator Tarnowski, Jerzy Turek, Tarnów 1926.
[2] Zob. Informator Tarnowski, Jerzy Turek, Tarnów 1926, str. 114-117.

0 komentarze:

Prześlij komentarz

Szukaj

Poleć nas

Delicious Digg Facebook Favorites More Stumbleupon Twitter